")
ماه مبارک رمضان
ماه رمضان

مرحوم مقدس اردبيلى در باره ميزان اعتماد به اين كتاب، گفته است: در عظمتِ اين كتاب، همين قدر كافى است كه بگوييم: كتابى با اين همه اعتبار و صحت، كمتر نوشته شده است.

بخش‏ هايى از اين سخنرانىِ پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله، چنين است:

«يا ايُّهَا النَّاسُ قَدْ اظَلَّكُمْ شَهْرٌ فيهِ لَيْلَةُ الْقَدْرِ.»[1]

اى مردم! به درستى ماهى بر شما سايه افكنده كه شبِ قدر در آن قرار دارد.

سپس رسول اللّه صلى الله عليه و آله فرمود:

«لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ الْفِ شَهْرٍ»[2]

شبِ قدر از هزار ماه بهتر است. اين جمله‏ «خَيْرٌ مِنْ الْفِ شَهْرٍ» از جملات قرآن شريف و دقيقاً همان تعبير وحى است. رسول اللّه صلى الله عليه و آله نيز در سخنرانىِ خود، آن را به كار برده است.

شب قدر از هزار ماه بهتر است. يكى از ويژگى‏هاى شب قدر، اين است كه قرآن در اين شب نازل شده است. دراين كه قرآن در اين شب بر رسول اللّه صلى الله عليه و آله نازل شده، جاى ترديد نيست؛ اما در باره چگونگىِ نزول قرآن، احتمالاتى وجود دارد.

ممكن است شروع نزول قرآن در شب قدر بوده است و ممكن است كه همه قرآن در شب قدر نازل شده باشد. همچنين ممكن است آن مقدار از آيات قرآن شريف كه در طولِ سال بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده بوده، در شب قدر، مجدداً بر ايشان نازل مى‏شده است.

اما قرآن در كجا نازل مى‏شده است؟

شايد بر بيت المعمور نازل مى‏شده و شايد هم بر قلبِ رسول اللّه صلى الله عليه و آله. همچنين ممكن است نزول قرآن، معناى ديگرى داشته باشد.

شايد در ميان شب‏هاى سال، شبى عزيزتر و مقدس‏تر و گرامى‏تر از شب قدر نباشد.

شب قدر، شبى است كه دعاها در آن مستجاب مى‏ گردد. شب قدر، آن قدر عزيز است كه بعضى از مسلمانانِ دلسوخته عاشقِ خدا، به اميد اينكه فضيلت و فيض شب قدر را دريابند، تمام شب‏ هاى سال را شب ‏زنده ‏دارى مى ‏كرده ‏اند.

از جمله، دانشمند بزرگ، شيخ زين الدين عاملى (شهيد ثانى) كه كتاب‏ هاى گران قدرى همچون مسالك، شرح لمعه و روضة الجنان و منية المريد و ... را تأليف فرموده است، يك سال تمام، شب‏ها را به عبادت و شب‏زنده‏دارى گذرانيد تا فيض شب قدر را درك كند.

آن دانشمند بزرگ مى ‏فرموده است:

من يك حاجت دارم كه مى‏خواهم در شب قدر، آن را از خداوند درخواست كنم.

آن حاجتْ اين است كه خداوند فيضِ شهادت را نصيبِ من كند و من با افتخارِ شهادت از دنيا بروم.

اين آيه شريفه كه مى ‏فرمايد: «شب قدر از هزار ماه بهتر است»، منظورش چيست؟

آيا منظور، ماه‏ هاى معيّنى مانند هزار ماهِ حكومت بنى اميه است يا ذكرِ اين عدد براى مبالغه است؟ به نظر مى رسد كه معناى دوم درست باشد.

حضرت رسول اللّه صلى الله عليه و آله در ادامه سخنانش فرمود:

«فَرَضَ اللَّهُ صِيامَهُ وَ جَعَلَ قِيامَ لَيْلِهِ فيهِ تَطَوُّعَ الصَّلاةِ.»[3]

[خداوند روزه گرفتن در ماه رمضان را واجب گردانيده و بر پا خاستنِ شب آن را نماز مستحبى قرار داده است.]

خداوند، شب‏ هاى ماه مبارك رمضان را براى شب ‏زنده ‏دارى و نماز خواندن قرار داده تا مردم در اين شب‏ ها نماز نافله بخوانند.

اگر انسان يك شب از ماه رمضان را با عبادت سپرى كند، ثوابش از هفتاد شب عبادت در ماه ‏هاى ديگر بيشتر است.

«وَ جَعَلَ لِمَنْ تَطَوَّعَ فيهِ بِخَصْلَةٍ مِنْ خِصالِ الْخَيْرِ وَ الْبِرِّ كَاجْرِ مَنْ ادَّى‏ فَريضَةً مِنْ فَرائِضِ اللَّهِ.»[4]

خداوند در ماه رمضانْ فقط نماز نافله، ذكر، عبادت و قرائتِ قرآن را به عنوان عبادت قرار نداده است، بلكه انسان در اين ماه بايد مشغول خودسازى شود و كارهاى نيك و شايسته و مختلف انجام دهد.

هنگامى كه پيامبر صلى الله عليه و آله هلال ماه مبارك رمضان را در افق مشاهده مى ‏كرد، رو به قبله مى ‏ايستاد و مى‏گفت:

«اللَّهُمَّ اهِلَّهُ عَلَيْنا بِالامْنِ وَ الْايمانِ وَ السَّلامَةِ وَ الاسْلامِ وَ الْعافِيَةِ الْمُجَلَّلَةِ وَ دِفاعِ الْاسْقامِ وَ الْعَوْنِ عَلَى الصَّلاةِ وَ الصِّيامِ وَ الْقِيامِ وَ تِلاوَةِ الْقُرآنِ.»[5]

[پروردگارا! اين ماه را براى ما، ماهِ امنيت و ايمان و سلامتى و ماهِ اسلام و سلامتىِ گران قدر و روزىِ گسترده و رفع بيمارى‏ها و تلاوت قرآن و يارى بر نماز و روزه بفرما!]

سپس رسول اللّه صلى الله عليه و آله فرمود:

«اللَّهُمَّ سَلِّمْنا لِشَهْرِ رَمَضانَ وَ تَسَلَّمْهُ مِنَّا وَ سَلِّمْنا فيهِ حَتّى‏ يَنْقَضِىَ عَنَّا شَهْرُ رَمَضانَ وَ قَدْ عَفَوْتَ عَنَّا وَ غَفَرْتَ لَنا وَ رَحِمْتَنا.»[6]

[خدايا! ما را تحويلِ ماه رمضان بده و ماه رمضان را از بدى‏ هاى ما حفظ كن تا در حالى ماه رمضان بر ما گذر كند كه گناهانِ ما را بخشيده باشى.]

پيامبر صلى الله عليه و آله اين سخنان را در مناجات با خداوند عرض كرد و سپس روى به مردم نمود و فرمود:

«يا مَعْشَرَ الْمُسْلِمينَ اذا طَلَعَ هِلالُ شَهْرِ رَمَضانَ غُلَّتْ مَرَدَةُ الشَّياطينِ وَ فُتِحَتْ ابْوابُ السَّماءِ وَ ابْوابُ الْجِنانِ وَ ابْوابُ الرَّحْمَةِ وَ غُلِّقَتْ ابْوابُ النَّارِ وَ اسْتُجيبَ الدُّعاءُ.»[7]

[اى مسلمانان! هر گاه هلال ماه رمضان آشكار شود، نافرمان‏ هاى شيطان، در بند كشيده مى‏ شوند و درهاى آسمان و بهشت و رحمت باز مى ‏شوند و درهاى آتش (جهنم) بسته مى ‏شود و دعا مستجاب مى‏ گردد.

مردم! بكوشيد دعا كنيد؛ چون دعاى شما مستجاب مى‏ شود.]

به زيردستانتان كمك كنيد، به فقرا افطار بدهيد.

از رسول اللّه صلى الله عليه و آله پرسيدند: برخى از ما امكانات مادّى ندارند كه انفاق كنند. آنها چگونه از فيضِ اين ماه، بهره ‏مند شوند؟ ايشان فرمودند: حد اقل با نوشانيدنِ جرعه ‏اى شير يا آب به ديگران يا پذيرايى با دانه ‏اى خرما، رحمتِ خداوند را به سوى خود جلب كنيد.

انسان در دوران زندگى خود با دو پديده روبرو مى‏شود؛ پديده ‏هاى مادى (طبيعى، فيزيكى) و پديده‏ هاى معنوى.

شناخت پديده‏ هاى مادّى و روابطِ آنها با يكديگر و كنش‏ها و واكنش‏هاى آنها بر يكديگر در نتيجه تلاش، تجربه و دانش به دست مى ‏آيد. علوم طبيعى و تجربى كه مربوط به طبيعت و مادّه هستند، همه از اين دست مى ‏باشند. ما انسان‏ها بيشتر با پديده ‏هاى مادّى مأنوس هستيم. برخى از پديده‏ هاى مادّى، در حدّ فهم عموم هستند و همه مردم آنها را مى‏ فهمند، مانند بارشِ باران و طلوعِ آفتاب و برخى ديگر نيز مقدارى پيچيده ‏تر هستند.

بخش ديگرِ پديده‏ ها، پديده ‏هاى معنوى و روحانى هستند. سطح دانش و شناختِ ما در پديده‏ هاى معنوى و ارتباطِ آنها با يكديگر، بسيار پايين است.

به عنوان مثال، هنگامى كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله جريان معراج رفتنِ خودشان را بيان فرمودند، فردى از ايشان پرسيد: آيا معراج، مخصوصِ شما است يا ديگران هم مى ‏توانند معراج كنند؟

پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمودند: «الصَّلاةُ مِعْراجُ الْمُؤْمِنِ»؛ يعنى: نماز خواندن، معراجِ مؤمن است.

همچنين در روايات آمده است كه:

«الصَّوْمُ جُنَّةٌ مِنَ النَّارِ»؛ يعنى: روزه، سپر و نگه دارنده از آتش است و «كَلِمَةُ لا الهَ الَّا اللَّهُ حِصْنى‏»؛ يعنى: لا الهَ الَّا اللَّه دژِ من است.

يا مثلا اگر كسى فلان دعا يا نماز را بخواند، چنين اثرى دارد.

ما با اين پديده‏ هاى معنوى، انسِ كمترى داريم. بنا بر اين معمولًا نمى ‏توانيم روابطِ آنها با يكديگر را به طور صحيح كشف كنيم.

بعضى اوقات بدون آمادگى به تحليلِ اين پديده‏ هاى معنوى مى ‏پردازيم و مرتكبِ اشتباهاتِ بزرگى مى شويم.

به عنوان مثال از روى اشتباه مى ‏گوييم:

نماز بسيار خوب است؛ زيرا نوعى ورزش يا نرمش است. روزه بسيار خوب است چون جنبه طبى دارد. وضو و غسل بسيار خوب هستند، زيرا جنبه بهداشتى دارند. خلاصه براى شناختِ پديده ‏هاى معنوى مانند نماز، روزه، وضو، تقرب و امثال آنها، اين پديده ‏ها را در حدّ پديده ‏هاى مادّى مانند ورزش و نرمش پايين مى ‏آوريم. اين گونه شناخت و تحليلِ پديده ‏هاى معنوى درست نيست، زيرا معناى آن اين است كه مثلًا حضرت سلمان كه داراى مقام معنوىِ والا بود، مقام و منزلتش اين بوده كه بسيار ورزش مى‏ كرده است!!! يا فلان عارف كه مقام معنوىِ بلندى داشته است، مقام والايش اين بوده كه بسيار نرمش مى‏ كرده يا اينكه بهداشت را خيلى خوب رعايت مى ‏نموده است.

البته من نمى‏ خواهم بگويم ورزش و يا بهداشت، چيزهاى بدى هستند. هر كدام از اينها در جاىِ خود بسيار مفيد و ارزشمند مى‏ باشند. اما اگر بخواهيم عبادات و پديده ‏هاى معنوى را در امثال ورزش و بهداشت خلاصه كنيم، اين گونه تجزيه و تحليل و شناختْ بسيار اشتباه و نادرست است.

ماه رمضان، ماه خودسازى است. پيشوايان دينِ ما در مورد خودسازى در اين ماه، دستورهاى فراوانى به ما داده ‏اند.

آنها فرموده‏ اند: در ماه رمضان، شب‏ها را بيدار باشيد و در خلوت و با تمركزِ فكر عبادت كنيد، قرآن و نماز بخوانيد، خداوند را ذكر نماييد، خود را در محضر خدا بدانيد، با خداوند حرف بزنيد. اين عباداتْ سببِ خودسازى و تهذيب نفسِ ما مى ‏شوند تا آنجا كه: «رسد آدمى به جايى كه بجز خدا نبيند».

بر اساس تعليمات قرآن و سخنان گران قدرِ پيامبر عظيم الشأن اسلام و ائمه هُدى‏ عليهم السلام، ماه رمضانْ ماه خودسازى است.

ان‏شاءاللّه همه ما از اين فرصت به خوبى استفاده كنيم.

ماه رمضان چه تفاوتى با ماه شوال دارد؟

ماه شعبان و ماه شوال چه فرقى با يكديگر دارند؟ تفاوت ماهوى شب قدر با ساير شب‏ها چيست؟ وحى چيست؟ ارتباط و اتصال پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله با جهانِ غيب چگونه است؟

منظور از نزول قرآن چيست؟ حقيقتِ ليلة القدر چيست؟

دستِ ما از عمقِ پاسخ به اين پرسش‏ها كوتاه است. ما درك عميقى از اين موضوعات نداريم. پاسخ حقيقىِ كاملِ اين پرسش‏ها را تنها پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و افرادى كه در دامانِ ايشان تربيت شده‏ اند، مى ‏دانند. «مَنْ فَقَدَ حِسّاً فَقَدْ فَقَدَ عِلْماً»؛ يعنى هر كس فاقد حسّى باشد، علمى را از دست داده است. حضرت امام رحمه الله در بياناتشان كه اخيراً هم پخش شد، به اين مطلب اشاره مى‏ فرمودند.

ما نسبت به حقيقتِ پديده‏ هاى معنوى و رابطه آنها با يكديگر و واكنش ‏هاى آنها، علم نداريم، تنها انسان‏هاى برجسته و والا از اين مطالب آگاه هستند. آگاهى‏ هاى اندكِ ما از اين موضوعات، و تحليل و برداشتِ ما از اين موضوعاتْ مخلوقِ ذهنِ ماست.

هر چند دستِ ما از علم به حقيقتِ پديده‏ هاى معنوى كوتاه است؛ تاريخ اسلام پر از آثارِ اين پديده ‏هاى معنوى و افرادى است كه به ارزش‏هاى معنوى آراسته شده ‏اند.

همواره در جهان اسلامْ صالحان، ابرار، فقيهان، انسان‏هاى نيك و مقرَّب كه دلشان پاك و چشمانشان باز و سخنشانْ سخنِ حق‏

است و يك تارِ مويشان به تمامِ جهان هستى مى‏ارزد، وجود داشته ‏اند و سمبل و تجسم والاى معنويت بوده‏ اند.

يكى از مسائلى كه در ماه رمضان بسيار به آن اهميت داده شده، فكرِ فقرا و مستضعفين بودنْ است. افرادى كه داراى ثروت و امكانات مالى هستند، همواره و بخصوص در اين ماه، به فكرِ يارى رساندن به فقرا و مستضعفين باشند.

انقلاب ما در جهت تأمين منافع مستضعفين بوده است. نظام، نظام مستضعفين و شعار ما، حمايت از مستضعفين بوده و وعده ‏هايى كه داده ‏ايم به مستضعفين، پا برهنه ‏ها، حاشيه ‏نشينان، كَپَرنشينان، بى لباس‏ها و افراد محروم بوده است. در ماه مبارك رمضان بايد براى رفع كمبودهاى آنها و كمك نمودن به آنها تلاش كنيم تا دردها و ناراحتى‏ هاى آنها كاهش يابد.

پيشوايان عظيم الشأن اسلام به ما دستور داده ‏اند: در ماه مبارك رمضان به مردمْ افطار و غذا بدهيد. حتى اگر توانِ مالىِ غذا دادن به مردم را نداريد، حد اقل يك جرعه آب بدهيد. در اين ماه بايد به افراد زير دستتان رحم كنيد. در اين ماه به خدمتگزارانتان فرصت بدهيد تا آرامش داشته باشند و بتوانند به خودشان و به عبادتشان برسند.[8]

 


[1] ( 4)- ر. ك: محمد بن الفتال النيشابورى، روضة الواعظين، مؤسسة الأعلمى للمطبوعات، بيروت، چاپ اول، 1406 ه. ق.، ص 271.

[2] ( 5)- همان.

[3] ( 1)- همان.

[4] ( 2)- همان.

[5] ( 1)- ر. ك: مفاتيح الجنان، شيخ عباس قمى، دعاى رؤيت هلال ماه رمضان.

[6] ( 2)- همان.

[7] ( 3)- ر. ك: مجلسى، محمدباقر، بحار الانوار، ج 96، ص 20، باب 46، روايت 27.

[8] موسوى اردبيلى، عبدالكريم، همپاى‏ انقلاب، 1جلد، دانشگاه مفيد - قم، چاپ: اول، 1385، ص628-632.