")
اهمیت روزه و ماه مبارک رمضان
اهمیت روزه و ماه مبارک رمضان

برگرفته از خطبه های نماز جمعه آیت الله موسوی اردبیلی (ره)، 30 جمعه 11 ارديبهشت 1366

بسم اللّه الرّحمن الرّحيم‏

خداوند مى ‏فرمايد:

«يا ايُّهَا الَّذينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ ايَّاماً مَعْدوداتٍ فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَريضاً اوْ عَلى‏ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ ايَّامٍ اخَرَ وَ عَلَى الَّذينَ يُطيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَ انْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ انْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ شَهْرُ رَمَضانَ الَّذى‏ انْزِلَ فيهِ الْقُرْآنُ هُدىً لِلنَّاسِ وَ بَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى‏ وَ الْفُرْقانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَ مَنْ كانَ مَريضاً اوْ عَلى‏ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ ايَّامٍ اخَرَ يُريدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لا يُريدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَ لِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَ لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى‏ ما هَداكُم وَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ»[1]

[اى كسانى كه ايمان آورده ‏ايد! روزه داشتن بر شما مقرر شد، همچنان كه بر كسانى كه پيش از شما بوده ‏اند، مقرر شده بود، تا پرهيزكار شويد.

روزهايى معدود. هر كس كه از شما بيمار يا در سفر باشد، به همان تعداد از روزهاى ديگر روزه بدارد. و آنان كه توانايىِ آن را ندارند، هر روز را به اطعامِ مسكينى باز خرند. و هر كه به رغبت در آن بيفزايد، برايش بهتر است و اگر مى ‏خواهيد بدانيد، بهتر آن است كه خود روزه بداريد.

ماه رمضان، كه در آن براى راهنمايىِ مردم و بيانِ راه روشن هدايت و جدا ساختنِ حق از باطل، قرآن نازل شده است. پس هر كس كه اين ماه را دريابد بايد كه در آن روزه بدارد.

و هر كس كه بيمار يا در سفر باشد، به همان تعداد از روزهاى ديگر. خدا براى شما خواستار آسايش است نه سختى و تا آن شمار را كامل سازيد و خدا را بدان سبب كه راهنمايى ‏تان كرده است به بزرگى ياد كنيد و سپاس گوييد.]

«اوصيكُمْ عِبَادَ اللَّهِ بِتَقْوَى اللَّهِ الَّذى‏ ضَرَبَ لَكُمُ الامْثَالَ وَ وَقَّتَ لَكُمُ الآجَالَ وَ الْبَسَكُمُ الرِّيَاشَ وَ ارْفَعَ لَكُمُ المَعَاشَ وَ احَاطَكُمْ بِالاحصَاءِ وَ ارْصَدَ لَكُمُ الْجَزاءَ.»[2]

[بندگان خدا! شما را اندرز مى ‏دهم به تقوا و پرهيز از نافرمانىِ خدا كه- در كتاب خود- براى شما مَثَل‏ها آورد، و زمان مرگِ يك يكتان را معيّن كرد. زينتِ لباس بر تنتان پوشيد، و روزىِ فراخ به شما بخشيد.

از بيش و كمِ شما آگاه است، و پاداشِ هر يك را آماده داشته، بر سرِ راه است.]

______________________________
(1)- سوره نصر (110).

(2)- سوره بقره (2)، آيه 183- 185.

(3)-/ ر. ك: نهج البلاغه، ترجمه سيد جعفر شهيدى، خطبه 83، ص 60.

 

مسلمانان بدون هيچ ترديدى، معتقدند كه ماه مبارك رمضان از همه ماه‏هاى ديگر، افضل و اشرف است. همچنين هيچ ترديدى نيست كه روزه گرفتن، از عبادات اسلامىِ بسيار مهم است كه داراى فضيلت و شرافتِ فراوان است.

امام رضا عليه السلام از پدران معصومِ خود و آنها از امير المؤمنين عليه السلام و ايشان از پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله نقل نموده ‏اند كه ايشان فرمودند:

«ايُّهَا النَّاسُ قَدْ اقْبَلَ الَيْكُمْ شَهْرُ اللَّهِ بِالْبَرَكَةِ وَ الرَّحْمَةِ وَ الْمَغْفِرَةِ، شَهْرٌ هُوَ عِنْدَ اللَّهِ افْضَلُ الشُّهُورِ وَ ايَّامُهُ افْضَلُ الأَيَّامِ وَ لَياليهِ افْضَلُ اللَّيالى‏ وَ ساعاتُهُ افْضَلُ السَّاعاتِ هُوَ شَهْرٌ دُعيتُمْ فيهِ الى‏ ضِيافَةِ اللَّهِ وَ جُعِلْتُمْ فيهِ مِنْ اهْلِ كَرامَةِ اللَّهِ انْفاسُكُمْ فيهِ تَسْبيحٌ وَ نَوْمُكُمْ فيهِ عِبادَةٌ وَ عَمَلُكُمْ فيهِ مَقْبُولٌ وَ دُعاؤُكُمْ فيهِ مُسْتَجابٌ فَاسْأَلُوا اللَّهَ رَبَّكُمْ بِنِيَّاتٍ صادِقَةٍ وَ قُلُوبٍ طاهِرَةٍ انْ يُوَفِّقَكُمْ لِصِيامِهِ وَ تَلاوَةِ كِتابِهِ فَانَّ الشَّقِىَّ مَنْ حُرِمَ غُفْرانَ اللَّهِ فى‏ هذَا الشَّهْرِ الْعَظيمِ.»[3]

مردم! به درستى كه ماه خداوند همراه با بركت و رحمت و مغفرت، رو به سوى شما آورده است. اين ماه، در نزد خداوند برترين ماه‏ها است و روزها و شب‏ها و ساعاتِ آن نيز برترين روزها و شب‏ها و ساعت‏ها است.

در اين ماه، به ميهمانىِ پروردگار دعوت شده ‏ايد و در اين ماه، از كسانى قرار داده شده‏ ايد، كه بزرگوارى و كرامتِ الهى، شاملِ آنها مى‏ شود.

نفَس‏هاى شما در اين ماه، تسبيح و خوابتان در اين ماه، عبادت و عملتان در اين ماه پذيرفته و دعاى شما در ماه، بر آورده است. پس با نيّت‏هاى صادق و قلب‏هاى طاهر، از خداوند بخواهيد كه شما را براى روزه ‏دارى و تلاوتِ كتابش موفق كند. به درستى كه شَقى و بدبخت كسى است كه در اين ماه بزرگ، با اين همه رحمت، از بخشودگى خداوند محروم بماند.

خداوند متعال درباره ماه رمضان مى ‏فرمايد:

«شَهْرُ رَمَضانَ الَّذى‏ انْزِلَ فيهِ الْقُرْآنُ ...»[4]

[ماه رمضان كه در آن، قرآنْ نازل شده است ...]

اين آيه شريفه بيانگر فضيلت و شرافتِ ماه مبارك رمضان است.

روزه يكى از عبادات بسيار مهمّ اسلامى است. در آياتى كه در ابتداى بحث، تلاوت كردم، خداوند متعال مى ‏فرمايد:

روزه ‏دارى براى شما بهتر است. پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرموده ‏اند:

«الصَّوْمُ جُنَّةٌ مِنَ النَّارِ.»[5]

[روزه گرفتن، سپر [و حفاظِ نگهدارنده‏] از آتش است.]

در ابتدا ممكن است كه معناى ابتدايىِ اين عبارت به ذهن انسان بيايد و آن اين است كه منظور از آتش در اين عبارت، آتش جهنم باشد، يعنى كسى كه روزه مى‏ گيرد آتش جهنمْ او را نمى‏ سوزاند، اما ممكن است اين عبارت، معناى گسترده‏ ترى داشته باشد.

انسان با استعدادها، كمالات و فضيلت‏هايى كه دارد، داراى سرمايه فراوانى است. اما اين انسان، در معرضِ خطرها، آفت‏ها و صدمات‏

______________________________
(1)- ر. ك: وسائل الشيعة، كتاب الصّوم، ابواب احكام شهر رمضان، ج 7، باب 18، ص 227.

(2)- سوره بقره (2)، آيه 185.

(3)- ر. ك: مجلسى، محمدباقر، بحار الانوار، ج 96، ص 256.

 

است. بعضى از اين خطرها، اگر به انسان برخورد كنند، انسان را منحط و محو و نابود مى‏ كنند؛ انسان را آتش مى‏زنند و به خاكستر تبديل مى ‏كنند.

انسان براى اينكه از اين صدمات و لطمه ‏ها، محفوظ و در حراست باشد، به يك پناهگاه و سپر، نياز دارد.

روزه سپرِ محافظت كننده انسان در برابر اين آفت‏ها است. اگر اين آتش‏ها و اين آفت‏ها به جانِ انسان، فكرِ انسان، روحِ انسان و معنوياتِ انسان برخورد كنند، آن را مى ‏سوزانند و تبديل به خاكستر مى ‏كنند.

روزه ‏دارى، انسان را از برخورد با اين آفت‏ها، حفظ مى ‏كند و انسان را مصون مى ‏دارد.

در برخى از روايات، روزه‏ ها به چند بخش تقسيم مى ‏شوند كه عبارت‏ اند از:

صوم مريم عليها السلام، صوم يحيى‏ عليه السلام، صوم عيسى‏ عليه السلام، صوم ابراهيم عليه السلام و صوم محمّد صلى الله عليه و آله.[6] در باره حضرت مريم عليها السلام نقل شده است كه:

«كانَتْ عَلَيْهَا السَّلامُ تَصُومُ يَوْمَيْنِ وَ تَفْطِرُ يَوْماً.»[7]

[حضرت مريم عليها السلام دو روز روزه مى ‏گرفت و يك روز غذا مى ‏خورد.]

حضرت مريم عليها السلام زندگىِ خود را اين گونه سپرى مى ‏كرد. در مورد بعضى از انبيا نيز نقل شده است كه ايشان يك ماه روزه مى‏ گرفت و يك روز غذا مى ‏خورد.

در فرهنگ اسلامى، بدون هيچ گونه ابهامى، برخى از روزها و ماه‏ها بر ساير روزها و ماه‏ها برترى و فضيلت داده شده ‏اند. همچنين برخى از مكان‏ها بر ساير مكان‏ها، فضيلت داده شده ‏اند.

وقتى شما با يك غربى روبرو مى ‏شويد، به سختى مى ‏توانيد به او تفهيم كنيد كه قطعه‏اى از زمان يا مكان، بر ساير زمان‏ها و مكان‏ها برترى دارد؛ زيرا زمان يك امر نسبىِ ذهنى و انتزاعى است كه از حركتِ فلك الافلاك يا چرخش زمين و ماه و خورشيد يا حركت ذاتى و جوهرىِ اشياء يا هر چيزِ ديگرى انتزاع شده است.

در نظر آنها، معنا ندارد كه قطعه‏اى از اين مفهوم انتزاعى، شرافت و فضيلتِ بيشترى بر ساير قطعه ‏هاى آن داشته باشد.

البته در ميان ما هم ممكن است اين بحث مطرح شود كه آيا فضيلت ماه رمضان، ذاتى و تكوينى و طبيعى است يا عَرَضى و اكتسابى و تشريعى است.

اين سؤال مى ‏تواند براى ما مطرح شود كه آيا برترى و فضيلت ماه رمضان، به اين دليل است كه قرآن در آن نازل شده است يا چون از ساير ماه‏هاى ديگر برتر بوده، قرآن در آن نازل شده است؟ پاسخ هر يك از اين دو سؤال كه مثبت باشد، در فرهنگ اسلامى مفهوم قابل قبولى دارد.

بنابر اين در فرهنگ اسلامى، فضيلت و برترىِ ماه مبارك رمضان بر ساير ماه‏ها، جاى هيچ گونه ترديدى نيست. اما مى ‏توان بحث نمود كه آيا اين فضيلت، ذاتى است يا اكتسابى؟

هدف از روزه‏ دارى و ماه مبارك رمضان چيست؟ چرا خداوند به ماه مبارك رمضان، فضيلت بيشترى، به طور اكتسابى يا ذاتى، داده است؟

معمولًا مفسّرين مختلف قرآن شريف پس از مطرح كردنِ هر آيه شريفه، عناوينى مانند: القرائة، الحجة، التأويل، القصّة، المعنى‏ و التفسير را مطرح مى ‏كنند و آن آيه شريفه را تحت اين عناوين مورد بحث و بررسى‏

______________________________
(1)- ر. ك: مجلسى، محمدباقر، بحار الانوار، ج 97، ص 104، روايت 40.

(2)- همان.

 

قرار مى ‏دهند.

يكى از مفسّرين، ابتكار جالبى انجام داده است و پس از ذكر هر آيه شريفه، عنوانى به نام «الهداية» را مطرح كرده است و تحت اين عنوان در مورد پيام‏ها، رهنمودها و هدايت‏ هاى آن آيه شريفه، بحث كرده است.

اكنون مى ‏خواهيم ببينيم كه رهنمود، پيام و هدايتِ آيات شريفه‏اى كه بيانگر فضيلتِ ماه رمضان و روزه دارى هستند، چيست؟

هدف آنها، اين است كه همان گونه كه پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله فرمود، ما خودمان را براى روزه گرفتن در اين ماه مباركْ آماده كنيم، قرآن تلاوت كنيم و بر ساعاتِ عبادات و نماز خواندنِ خود بيفزاييم.

برخى از رواياتى كه در مورد ماه مبارك رمضان نقل شده است، انسان را به فكر وادار مى‏كند. از جمله، روايتى كه مى ‏فرمايد:

آنها ماه رمضان را در حالى سپرى مى ‏كنند كه غذا نمى ‏خورند و آب نمى ‏آشامند و از مفطِرات اجتناب مى ‏كنند، اما ماه رمضان در روح و فكر آنها هيچ اثر تكاملى نگذاشته است. آنها فقط رنج گرسنگى را كشيده ‏اند و از روزه گرفتن، بهره اى نبرده ‏اند.

يعنى هدف از ماه رمضان و روزه گرفتن، اصلاح انسان است.

ما بايد تلاش كنيم تا ان‏شاءالله از كسانى نباشيم كه معصوم عليه السلام فرمود: آنها تنها رنج گرسنگى را كشيده‏ اند. بايد تلاش كنيم تا اين ماه رمضان و روزه گرفتن و تلاوت قرآن و حضور در مجلس وعظ و تبليغ و دعا خواندن‏ها و ناله كردن‏ها، مقدمه اصلاح فكر، روح، وجدان، عملكرد و بينشِ ما باشد.

مطالعه قرآن به ما نشان مى ‏دهد كه مركز و محور عالم هستى، خداوند است. پس از خداوند، انسان اشرف مخلوقات است و همه عالَم هستى حتى فرشتگان در پيرامون انسان قرار دارند. حتى ماترياليست‏ها كه اشرف مخلوقات بودنِ انسان را مسخره مى‏ كنند، و مى‏ گويند «انسان هم حيوانى چون ساير حيوانات است»، آنها نيز به طور ناخودآگاه، در تحقيقات علمى خود، انسان را مركز و محور عالَم هستى قرار مى‏ دهند.

به عنوان مثال، موضوع علم طب، بدون واسطه، انسان است. حتى علومى مانند آمار، رياضيات، فيزيك، هندسه و ... كه موضوع آنها انسان نيست، اگر با دقت مورد بررسى قرار گيرند، خواهيم ديد كه هدف نهايى آنها از تسخير فضا، پيشرفت علم فيزيك، پيشرفت علم آمار و ... نيز خدمت به انسان است. يعنى در آن علوم نيز انسان، مركز و محور است.

خداوند متعال مى ‏فرمايد:

«اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذى‏ خَلَقَ خَلَقَ الْانْسانَ مِنْ عَلَقٍ اقْرَأْ وَ رَبُّكَ الأَ كْرَمُ الَّذى‏ عَلَّمَ بِالْقَلَمِ عَلَّمَ الْانْسانَ ما لَمْ يَعْلَمْ كَلَّا انَّ الْانْسانَ لَيَطْغى‏ انْ رَآهُ اسْتَغْنى‏»[8]

[بخوان به نام پروردگارت كه بيافريد.

آدمى را از لخته خونى بيافريد. بخوان و پروردگار تو ارجمندترين است. خدايى كه به وسيله قلمْ آموزش داد، به آدمى آنچه را كه نمى ‏دانست بياموخت. حقّا كه آدمى نافرمانى مى‏كند، هر گاه كه خويشتن را بى ‏نياز بيند.]

در قرآن شريف، در طليعه وحى، در نخستين سوره كه بر پيغمبر اسلام صلى الله عليه و آله نازل شده، انسان مطرح گرديده است.

علم انسان و طغيان انسان در قرآن مورد توجه قرار گرفته است.

توجه قرآن به انسان، نشانه اهميتى است كه اسلام براى انسان و روح و تهذيب اخلاق و تكامل معنوى او قائل شده است. اينها همه جلوه و نتيجه آن بينش اسلام است كه انسان را اشرف مخلوقات مى‏ داند.

______________________________
(1)- سوره علق (96)، آيه 1- 7.

 

البته انسانى اشرف مخلوقات است كه در باره خودش و جهان هستى، درست فكر كند و درست عمل نمايد.

انسان اگر بخواهد به مقام اشرف مخلوقات بودن برسد، بايد تربيت شود. انسان به خودىِ خود و بدون تربيت، نمى ‏تواند به درجاتِ عالىِ انسانيت برسد.

به همين دليل، خداوند براى تربيت و تكامل انسان‏ها وسايل و راه‏هايى را تعيين كرده و طرح‏ها و برنامه ‏هايى تنظيم نموده است.

اگر انسان‏ها به آن طرح‏ها و برنامه‏ ها عمل كنند و راهى را كه خداوند معيّن كرده طى كنند، به مقام عالىِ اشرف مخلوقات بودن، مى ‏رسند.

ماه مبارك رمضان، روزه ماه رمضان، تلاوت قرآن، عبادت در ماه رمضان، تسبيح در ماه رمضان و تفكر در ماه رمضان، از طرح‏ها و برنامه‏ هايى هستند كه خداوند براى تربيت و تكامل انسان، تنظيم كرده است.

خداوند مى ‏خواهد انسان در ماه رمضان متحول شود و نسبت به قبل از ماه رمضان، از نظر روحى، پاك و سالم شود و تكامل معنوى پيدا كند.

 

[1] ( 2)- سوره بقره (2)، آيه 183- 185.

[2] ( 3)-/ ر. ك: نهج البلاغه، ترجمه سيد جعفر شهيدى، خطبه 83، ص 60.

[3] ( 1)- ر. ك: وسائل الشيعة، كتاب الصّوم، ابواب احكام شهر رمضان، ج 7، باب 18، ص 227.

[4] ( 2)- سوره بقره (2)، آيه 185.

[5] ( 3)- ر. ك: مجلسى، محمدباقر، بحار الانوار، ج 96، ص 256.

[6] ( 1)- ر. ك: مجلسى، محمدباقر، بحار الانوار، ج 97، ص 104، روايت 40.

[7] ( 2)- همان.

[8] ( 1)- سوره علق( 96)، آيه 1- 7.